اسلام و ايمان صدوق - عليه الرحمة - در كتاب « هداية » به نقل بيرجندى در « كبريت احمر » فرموده كه فرق اسلام و ايمان آن است كه اسلام اقرار به شهادتين است كه به مجرّد آن ، مال و جان شخص محفوظ است و حسابش با خداست ، و اما ايمان پس از اقرار به زبان ، عقد به قلب و عمل به جوارح است و آن به عمل زياد مىشود و به ترك عمل ناقص مىگردد . مثل مسلم و مؤمن مثل كعبه است و مسجد ، كعبه ، مسجد است و ليكن هر مسجدى كعبه نيست ، به همين طريق هر مؤمنى مسلم است ولى هر مسلمى مؤمن نيست ، خداوند بيان فرمود كه « قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا » « 1 » و بيان فرموده : كه ايمان قول ، و عمل است به اينكه فرمود : إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ . « 2 » به‌طور خلاصه ؛ مكلّفين بر سه دسته تقسيم مىشوند : يك دسته ايمانشان تقليدى است دسته دوم استدلالى است ، اما دسته سوم ايمانشان تحقيقى است ، و آن به تابش انوار ربانيّه است بر لطيفه روحانيه الهيّه ، كه تعبير از آن به قلب و روح مىشود ، و آن نياز به امتداد زمان ندارد ، بلكه به اسرع وقت حاصل مىشود و عبد . به سعادت دريافت قرب به مولى مىرسد از راه معنى و حقيقت ، نه به مكان و مسافت . شعر : راه بيرون تا به حق فرسنگهاست * وان درونى راه يك مو تا خداست و اين مقام را نهايت نباشد ، هركس به آن رسيد خواهد فهميد نه غير او ، و اين عنايت از كريم جواد و حكيم عوّاد على الاطلاق است نسبت به صاحبان قلوب زكيه طاهره سليمه ، و محجوب است از قلوب نتنه كدره مشتغله ، و اين است معنى كلام حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله كه فرمود : « إنّ لربّكم في أيّام دهركم نفحات ألا فتعرّضوا لها » « 3 » و قول آن حضرت است : « لو لا انّ الشّياطين يحومون على قلوب بنى آدم لنظروا إلى ملكوت السّموات ؛ « 4 » يعنى : اگر شياطين احاطه نمىكردند بر اطراف دلهاى فرزندان آدم و ايشان را

--> ( 1 ) . سورهء حجرات ( 49 ) ، آيهء 14 . ( 2 ) . سورهء انفال ( 8 ) ، آيهء 2 . ( 3 ) . بحار الانوار 68 / 221 . ( 4 ) . بحار الانوار 56 / 163 .